Overpeinzingen op woensdagavond – mijmeringen van een freinetwerker
Zeggen dat het in mijn hoofd altijd een beetje druk is, is een understatement van jewelste.
Zoals zovelen onder ons, die werken en zorgen, loop ik vaak lijstjes in mijn hoofd af.
Maar nu de avond valt, mijn taken als lid van een gezin achter mij liggen en er meer ruimte komt om te ademen, heb ik ook even de tijd om stil te staan bij het laatste etmaal.
Gisteren deze tijd zat ik in het panel van een debat. En al ben ik zelf niet zo tevreden over wat ik daar maar heb gebracht, toch kijk ik er met warme gloed naar terug.
Wat ik zag was een groot aantal freinetwerkers uit dichte en verre hoeken die de hevige regen hadden getrotseerd om na een werkdag te komen nadenken over onderwijs.
Dat beeld is me bijgebleven. Mensen die, na een dag vol lessen, vergaderingen, zorg en alles wat het onderwijsleven met zich meebrengt, toch nog de energie vinden om te willen reflecteren over waar het met ons onderwijs naartoe moet.

In het verleden had ik vaak het gevoel dat de politieke en maatschappelijke visie die Célestin Freinet zo nadrukkelijk wilde uitdragen, stilaan onder een stoflaag was terechtgekomen. Het praten over en het ons bekwamen in de technieken die we in de klas nodig hebben om tot een coöperatieve leergemeenschap te komen, primeerde vaak op de momenten waarop ik freinetwerkers zag samenkomen.
En misschien is dat ook wel begrijpelijk. Want die technieken zijn belangrijk. Ze zijn het gereedschap waarmee we elke dag aan de slag gaan. Maar soms vroeg ik me af of we onderweg niet een stukje van het grotere verhaal waren kwijtgeraakt.
Maar gisteren voelde ik iets verschuiven. Misschien lag het aan de mensen in de zaal, misschien aan de gesprekken, misschien aan het besef dat we blijkbaar met velen zijn die voelen dat onderwijs nooit alleen over onderwijs kan gaan.
Ik kan niet met zekerheid zeggen dat de huidige maatschappelijke realiteit daar niet voor iets tussenzit, maar wij werken niet in een vacuüm. Geen bubbel kan ons beschermen tegen wat er in de wereld buiten ons klasmuren gebeurt. Niet dat we dat ambiëren, integendeel. Onze klastechnieken roemen er zich net op dat ze de wereld onze klassen binnenbrengen en – misschien zelfs nog meer – om met onze klasgroepen samen die wijde wereld in te trekken.
Want laat dat nu net een van de mooie en wezenlijke kenmerken van de Freinetpedagogie zijn: de wereld is geen decor waartegen ons onderwijs zich afspeelt. Ze is ons vertrekpunt, ons werkterrein en onze gezamenlijke verantwoordelijkheid.
En net daar zie ik sinds gisteren een verschil. We politiseren. We weten weer waarom we ervoor kiezen om op onze eigen, karakteristieke manier aan de slag te gaan met de komende generaties.
Misschien is dat geen toeval. We leven in een tijd waarin de vanzelfsprekendheden waarop we onze samenleving en ons onderwijs lange tijd hebben gebouwd, steeds vaker onder druk komen te staan. Oorlogen zijn niet langer iets wat zich ver van ons bed afspeelt. Democratische waarden blijken minder vanzelfsprekend dan we soms dachten. De ruimte voor nuance, dialoog en solidariteit staat onder druk, terwijl grote maatschappelijke tegenstellingen steeds nadrukkelijker aanwezig zijn in het dagelijkse leven.
En ergens sijpelt dat allemaal onze scholen binnen. Soms heel zichtbaar, soms bijna ongemerkt. We kunnen daar niet neutraal tegenover staan. Of beter: we kunnen niet doen alsof onze pedagogische keuzes losstaan van de wereld waarin we ze maken.
Want kiezen voor coöperatie is ook een keuze.
Kiezen voor kinderen die leren om hun stem te gebruiken, om samen beslissingen te nemen, om kritisch naar de wereld te kijken en om verantwoordelijkheid op te nemen, is ook een keuze.
Kiezen voor een klas waarin niet iedereen hetzelfde hoeft te denken, maar waarin we wel leren om met verschillen om te gaan, is evenzeer een keuze.
Dat is voor mij de politieke dimensie van het Freinetonderwijs. Niet in de betekenis van partijpolitiek, maar in de betekenis van samen vormgeven aan de samenleving waarin we willen leven. Freinet was niet alleen op zoek naar een andere manier om kinderen te leren lezen, rekenen of schrijven. Hij geloofde in onderwijs als een middel om mensen mondiger, zelfstandiger en meer betrokken te maken bij de wereld om hen heen.
Misschien voelen we vandaag, in het licht van wat er allemaal in die wereld gebeurt, opnieuw sterker waarom dat ertoe doet. Misschien maakt de tijd waarin we leven ons wat minder comfortabel met de gedachte dat onderwijs zich buiten de maatschappelijke werkelijkheid kan houden.
Mijn vermoeden dat daarin iets aan het verschuiven is, werd vandaag alvast bevestigd tijdens de Freinetnamiddag in Gent.
Een groep mensen, van kleuteronderwijs tot secundair, schoof er samen aan om na te denken over ons onderwijs. We hadden het over de overgangen tussen de verschillende onderwijsniveaus. Over hoe we die zien, beleven en invullen. Over wat daarin ontbreekt, waar we tegenaan lopen, maar evengoed over wat goed gaat. We bogen ons over de invarianten van Freinet en zochten naar welke daarvan voor ons richtinggevend zijn, en vooral: waarom.
En net die waarom bracht ons op plekken die we vooraf niet hadden uitgetekend. De gesprekken werden boeiender, persoonlijker en maatschappelijker. We verlieten het veilige pad van de praktische uitwisseling en kwamen met beide voeten midden in de realiteit van vandaag terecht. Een soms behoorlijk donkere realiteit, waarin we durfden uitspreken waar we bang voor zijn, welke evoluties ons zorgen baren en waar onze frustraties zitten.
Maar misschien nog belangrijker: we durfden elkaar ook in de ogen te kijken en uit te spreken wat daar tegenover staat.
Dat onze praktijk geen verzameling mooie woorden of pedagogische principes op papier mag zijn.
Dat ze geen vrijblijvende belofte mag blijven, maar écht geleefd moet worden.
In onze klassen, op onze scholen, in onze samenwerking en in de manier waarop we ons tot de wereld verhouden.
We willen onze gedeelde politieke visie niet verstoppen achter pedagogische technieken, maar ze luidop benoemen, samen beleven en als het moet: verdedigen. Ook, of misschien juist, in een wereld waarin de ruimte voor die visie steeds meer onder druk lijkt te staan, kiezen wij ervoor om het coöperatieve leven te versterken, over de schoolmuren van De Vlieger, Het Eiland, Freinetmiddenschool Gent, Keerpunt en De Wingerd heen. Met elk onze eigen context, onze eigen zorgen en onze eigen verhalen.
Maar met een gedeelde overtuiging die zich niet zomaar laat wegduwen.
Want er is zoveel meer dat ons verbindt dan wat ons verdeelt.
Wij staan naast elkaar. En we zijn nog lang niet uitgepraat.
Conchita Belaey
